Akciğer toz hastalıkları !

AKCIÄžER TOZ HASTALIKLARI
(PNÖMOKONYOZLAR)
Tozların etkisiyle oluÅŸan “‘hastalıkların büyük bölümünü, zararlı tozların solunmasıyla oluÅŸan akciÄŸer toz hastalıkları oluÅŸturur. AkciÄŸer toz hastalıkları 3 gruba ayrılır:
—  sertleşmeye  yol açıcı  akciğer   toz   hastalıkları: Silikoz, asbestoz ve berilyoz;
—  aşırı  toz  solumamanın   yol açtığı   akciğer  toz hastalıkları: Sideroz;
—  karma akciğer toz hastalıkları: Demir ocağı işçileri siderozu.
Normalde yeniden dışarı atılmaları gerekirken, bazı tozların akciÄŸer dokusu içinde kalmaları  nasıl olur? Gerçekten 1 mikrondan (mm’nin 1/1000′i) büyük bütün parçalar, solunum aÄŸacı mukozasinda bulunan hareketli tüyler tarafından dışarı  atılır.   AkciÄŸer  toz  hastalığı,   temizlemenin
iyi yapılamadığı durumlarda (ya süreğen bronş iltihabında olduğu gibi akciğerlerde hastalık bir durum vardır ya da hava keseciklerinde çok fazla toz olduğu için, temizleme sistemi işini yerine getirememektedir) ortaya çıkar.

Silikoz
Nedenler
Bütün meslek hastalıkları arasında, silikoz en sık rastlanandır. Silisyum tozlarının yutulması sonucu meydana   gelir.
Ama bu silisyumun zararlı olabilmesi için, bazı ölçütlere uyması gerekir: 5 mikrondan küçük olmalıdır (gerçekten, toz büyük boyda ise, hava keseciklerine kadar gidemez); serbest halde ve taze olmalıdır. Ayrıca, son bir etmen en büyük rolü oynar: Solunan hava hacmindeki toz ağırlığı ve toz soluma iÅŸleminin süresi. Tanelerin akciÄŸerde hastalığa yol açabilmeleri için, en az beÅŸ yıl boyunca solunan havanın sm3′ünde, en az 3000 tane olmaları gereklidir.

Savunma araçları
Uzun süre silisyum tozları solumuÅŸ büyük silikozlu hastaların, bu tozların yüzde 99′unu yeniden dışarıya atmış olduklarını gözlemek ÅŸaşırtıcıdır. Bu dışarı atma, yalnızca organizmanın savunma araçlarıyla olmaktadır. Savunma araçları son bronşçuklara kadar uzanan hareketli tüylerden, bronÅŸ salgısından (müküsün sardığı tozlar balgamla atılır) oluÅŸur. Ayrıca, hava kesecikleri hücreleri tarafından tutulan tozlar ya bronÅŸ salgısıyla atılır ya da hava keseciklerinde kalarak, toz kökenli hava keseciÄŸi iltihabı (alveol it) oluÅŸturur. Bir kiÅŸi toz yuttuÄŸu zaman, dışarıya atılma ilk saatlerde çok önemlidir ve günlerce sürer. Hava kesecikleri hücrelerinin tuttuÄŸu tozların çok küçük bir bölümü, hava kesecikleri arası bölmelere geçer. Bunların birikmesi silikozun baÅŸlamasına neden olur. AkciÄŸerlerin temizleme yeteneÄŸi kiÅŸiden kiÅŸiye deÄŸiÅŸir; aynı kiÅŸide de yaÅŸa ve toz yutma derecesine baÄŸlıdır.

Hastalığa açık meslekler
Kişiyi, taneciklerin hastalık yapıcı niteliklerine uyan silisyum parçacıklarıyla karşı karşıya bırakan bütün meslekler, hastalığa açıktır. Birçok maddenin (kuvars, kumtaşı, kum, çakmaktaşı, granit, v.b.) yapısında silisyum vardır.
3 büyük meslek grubu ayırt edilir:
— hastalığa en çok tutulanlar, toprak altında çalışan işçilerdir; bu işçilerde akciğer havalanmasının güçlüğü, bol miktarda toz yutmanın nedenini açıklar; özellikle taş ocağı işçileri (tünel açma) hastalığa en çok tutulan işçilerdir. Kömür ocağı işçileri için tehlike daha azdır;
— metalürji işçileri de silikoza yakalanmaktadırlar; kum döşeme (kum fışkırmasıyla yapılan madensel yüzey temizlemesi) silikoza en çok yol açan işlerdendir; öğütme ve kalıptan çıkarma, da hastalık olasılığı yüksek işlerdir.
Seramik (özellikle kaolin kullanılan porselen), fayans, ateş tuğlası işçileri de sık sık silikoza yakalanırlar.

TeÅŸhis
Bozunlar hastalığa özgüdür. Akciğerlerin rengi niteleyicidir, az ya da çok siyahtır. İçlerinde çok küçük lifsi düğümsü(l2 mm çapında) bozunlar ya da iri düğümcükler vardır. Otomobil lastiği kıvamında iri kütleler bulunabilir. Çoğunlukla, soluk borusu bronş lenf düğümlerinin hacimleri artmış ve akciğer zan kanlaşmıştır.
Dokubilim açısından silikoz düğümcüğü, içinde bağdokusu lifleri bulunan bir merkez bölge ile lifsi bağdokusundan bir kabuktan oluşur.

Klinik belirtiler
Başlangıç yavaş, ilerleyici, sinsidir. Ya yalnız röntgen belirtileri, ya röntgen belirtileri ve işlevsel belirtiler ya da bu iki tür belirtiye ek olarak genel ve fiziksel belirtiler bulunabilir.

Ä°ÅŸlevsel belirtiler
Büyük bir çaba harcama sırasında gelen bir soluk darlığı gözlenebilir; sonraları bu solunum rahatsızlığı daha önemsiz hareketler sırasında gelir; ama dinlenme sırasında gelen soluk darlığı çok geç ortaya çıkar. Öksürük ve balgam (bazen kanlıdır) ile kendini gösteren bir bronş tahrişi vardır. Siyanoz yoktur.

Genel belirtiler
Uzun süre görülmezler. Zayıflama, bitkinlik yoktur. Ateş, çomakparmaklık görülebilir; ama genel durum çok geç bozulur.

Fiziksel belirtiler
Geç ortaya çıkarlar: Genel ya da yerel bronş ralleri üstüne eklenmiş bir bronş iltihabi; bronşrleriyle birlikte amfizem belirtileri.
Ayıca deri belirtilerinden gözetmek gerekir: Madencilerde büyük değeri olan içi toz dolu sıyrıklardır. Bunlar kayaya sürtünen bölgelerde (dirsekler, dizler, omuzlar) yerleşirler; sıyrıklar ve röntgende düğümcük görünümleri bulunması durumunda, teşhis kolaydır.
Tamamlayıcı muayeneler

Biyolojik belirtiler
Sedimantasyon hızı normaldir, balgamda verem basili (Koch basili) bulunmaz.

Röntgen belirtileri
Filmler kusursuz  nitelikli  olmalıdır;  mutlaka tomografiler (kesit filmler)  gereklidir. Hemen her zaman çift taraflı olan görüntüler hastalığa özgüdür ve klinik belirtilerin sinsiliğiyle çelişir. Bozunlar genellikle, akciğerlerin akciğer göbeği çevresi ve orta bölgelerinde yerleşirler.  Ayrıca,  görüntünün bir kez yerleşti mi, bir daha asla gerilemediğini belirtmek gerekir. Üç görüntü belirebilir: Küçük saydamsızlıklar; büyük saydamsızhklar; karı şık görüntüler.
•    Küçük   saydamsızlıklar   her zaman iki taraflıdırlar.
—  noktasal (nokta biçiminde)  1,5 mm’den küçük, görülme sınırında;
—  küçük    düğümcükler    biçiminde, 1,53 mm çap arasında değişen boyda;
—  düğümcükler biçiminde, 310 mm çapında. Görüntüler akciğerlerde   yaygınlıklanna   göre,
genişlikleri göz önünde bulundurularak sımflandırılırlar: Sınırlı görüntü; yukarı doğru genişlemiş görüntü; bütünüyle yaygın görüntü.
•    Büyük saydamsızlıklar:
—  A tipi: 10 mm  5 sm arası büyüklükte saydamsızlıklar;
—  B tipi: 5 sm’den büyük, bir akciÄŸerin l/3′ünü kaplayan görüntüler;
—  C tipi:  AkciÄŸerin 1/3′ünden çoÄŸunu kaplayan görüntüler.
Bu saydamsızlıklar hemen her zaman iki taraflıdır; akciğer göbeğinden uzakta, akciğerin dış kenarına doğru, özellikle de akciğerin üst yarısında yer alırlar.
•    Kanşık görüntüler:
Tipik olmayan kireçleşmiş silikoz biçiminde görünümlerle karşılaşılabilir. Bu, yaygın bağdokusu artışı görünümüdür.
Aym zamanda, akciğer göbeği lenf düğümü büyümeleriyle, bronş damar gölgeleri biçim bozukluklarıyla, akciğer zarı boşluğunda kendiliğinden hava toplanması görüntüleriyle birlikte akciğer görüntüleri de vardır.
Görüldüğü gibi, küçük ya da büyük saydamsızhkların yanı sıra, silikozla birlikte olabilen pekçok görüntü bulunmaktadır.

Tamamlayıcı muayeneler
Solunum işlevinin muayenesi, silikoz teşhisine fazla bilgi getirmez; ama buna karşılık, işlevsel yansımayı belirler ve meslek hastalığının yol açtığı zararı sayısal olarak ortaya koyar. Sonuçların, röntgen filmindeki bozunların değeriyle hiçbir ilişkisi yoktur.
Bronkoskopi bilgi vermez.
Bronkografi, bronşlarda daralmalar ve biçim bozuklukları gösterebilir.
Elektrokardiyogram, solunum işlevinin kalbe yansımasının değerlendirilmesini sağlar. Sağ kulakçık yüklenmesi, süreğen akciğer kalbi bulunabilir.

Evrim
Bazı bozunlar, hastalığa yol açıcı ortamdan uzaklaşmadan sonra da evrimlerini sürdürürler. Bazı hafif biçimlerse, durağanlaşırlar.
Evrim az ya da çok hızlıdır ve yaşa göre değişir; kişi ne kadar gençse, evrim o kadar kötüdür. Evrim, tozların cinsine de bağıdır. Tozlarda arı silisyum ne kadar çoksa, hastalık o kadar ciddidir.
Ä°htilatlar
Bu uzun evrim süresince enfeksiyon ihtilatları, tıkayıcı ihtilatlar ve kalp damar ihtilatları gözlenir.

Enfeksiyon ihtilatları
Atipik zatürree, bronş iltihabı, kışlan olan ivegen akciğer hastahkları, akciğer apsesi gibi virüs ya da bakteri kökenli ihtilatlar güç iyileşirler.
Verem ihtilatları (zayıflama ve ateş ile birlikte) oldukça sıktır. Röntgen filminde görüntülerin hızla yayılarak büyük saydamsızlüdara doğru geliştiği gözlenir; sonra kovukların (kaviteler) ortaya çıktığı görülür. Teşhis, verem basilinin varlığıyla kesinleşir.
1   Tıfeayıcı ihtilatlar
Saydamsızlıklarm kovuklara ve akciğer zarı boşluğunda kendiliğinden hava toplanmasına dönüştüğü gözlenir.
Kalp damar ihtilatları
Sağ kalbe yansırlar; iri karaciğer ve siyanoz ile birlikte çaba harcama sırasında gelen soluk darlığı, yani süregen akciğer kalbi oluşur.

Hastalığın öteki biçimleri
İveğen biçimler
Bazı silikozların, çok tehlikeli bir işte çalışmış
ve tozlarla ilişkisi çok kısa olmuş kişilerde evrimleri iveğendir.

Ayırıcı teşhis
İki taraf ve yaygın çok küçük düğümcükler biçiminde görüntüler bulunduğunda, teşhis konusunda güçlük çekilir:
—  akla ilk gelen  hastalık  tanecikli   (miliyer) veremdir;
—  ikincisi sarkoyidozdur;
—  üçüncüsü tanecikli   (miliyer)   yaygın   kanserdir.
Büyük düğümcükler bulunduğunda, hastalık ikincil akciğer kanseri • (özellikle görüntü iki taraflı ise ile karıştırılabilir; akla gelebilecek ikinci hastalık veremdir.

Tedavi
Silikozun kendine özgü bir tedavisi yoktur. Tek öğütlenecek şey, mesleğin değiştirilmesidir. Sonuç olarak, silikozun klinik ve radyolojik teşhisi her zaman kolay değildir ve röntgen filmlerinin yorumlanması, çoğunlukla yanlışlarla doludur. Hastalığın ciddiliği, silikoz oluşturan ortamda bulunmaya, tozların yoğunluğuna, söz konusu ortamda kalmanın süresine göre değişir. Bazen, klinik ve radyolojik belirtiler karşısında teşhis kolaydır.